کتابخانه

k

1.کتابخانه، حرفه کتابداری و تعامل آنها با اینترنت                         

2.کتابخانه دیجیتال       

                                                             

 

کتابخانه، حرفه کتابداری و تعامل آنها با اینترنت                         

تهيه كننده :‌احمد ضمير روشن

اطلاع رساني براي يک کشور در حال توسعه امري حياتي است ، ولي در ايران اين امر با چنان کندي و ضعفي صورت مي گيرد  که بسياري ، حتي انديشه تحقيق و پژوهش را هم به خود راه نمي دهند. در حال حاضر کتابخانه ها عمده ترين منابع اطلاعاتي و از کارآمدترين ابزارهاي اطلاع رساني هستند، کتاب نيز از ارزشمندترين وسايل اطلاع رساني است .

امروزه بسیاری،  کتابداران را  سنگرسازان ميدان تعامل انديشه ها می دانند و کتاب را  بهترين وسيله براي ارتباط با محرومين جهان مي دانند .  در  سي سال گذشته و به خصوص چند سال اخیر تحولي  عميق  در دنياي کتاب و کتابخانه و به دنبال آن  کتابداري و اطلاع رساني به وقوع پيوسته است. نخستين نشانه هاي اين تحول با پيدايش رايانه و فن آوري اطلاعات واستفاده از آن در  کتابخانه هاي بزرگ ،تخصصي و دانشگاهي در صحنه جهاني به چشم خورد.به عقيده »جي، استيون پارکر« سردبير مجله توسعه اطلاعات بين المللي عليرغم تغييرات و تحولاتي که از طريق ارائه فن آوري نوين اطلاعات پديد آمده است ، تا آنجا که مي توان آينده را  پيش بيني کرد ، کتابخانه ها و آرشيوها بدون شک مورد نياز هستند. يک کتابخانه سازمان يافته و منظم چيزي بيش از يک مخزن اطلاعات است ، و يک آرشيو سازمان يافته و فراتر از  يک محل بايگاني و نگهداري اسناد .

 از نظر تاريخ رابطه رايانه با کتابخانه و کتابداري بايد گفت طراحي ،  برنامه ريزي و راه اندازي اولين نظام هاي مشهور کتابداري و اطلاع رساني از جمله:

 1.OCLC(online computer library center)

2. UTLAS(university of torento library automation system)

3.RLIN(research libraries information network)

4.WLN(western library network)
 

را كتابخانه ها به عهده داشته اند .

»بيل گيتس« رئيس شرکت مايکروسافت درباره نقش حياتي کتابداران و اطلاع رسانان مي گويد : » کتابداران و اطـلاع رسـانان نقش تعيين کـننده اي در چگــونگـي بهره بردار ي از شبکه هاي اطلاعاتي جهاني در سازمانها و مراکز اطلاع رساني داشته اند« بر اساس شواهد و استنادات تاريخ علوم کتابداري و اطلاع رساني،  بدون اقدامات و مطالعات کتابداران ، امکان گرد آوري و توليد اطلاعات موجود بشري بر روي منابع گوناگون اطلاعاتي وجود نداشت .

در تاريخ کتاب و کتابخانه آنچه هميشه به عنوان يک اصل مطرح بوده ، به وجود آوردن شرايط و امکاناتي است که مراجعه کننده در کوتاهترين زمان به حداکثر اطلاعات  موجود و مورد نیاز دست يابد . به هر حال امروزه به يمن وجود امکانات ارتباط از راه دور و بهره گيري از رايانه ها و بهبود خدمات اطلاع رساني ، اين امكان به بهترين نحو فراهم شده است.

»ويلفرد لنكستر«آينده روشني را براي كتابداران به شرط همسازي، همگامي و کسب آمادگي آنان براي پذيرش تغييراتي که از ارتباطات الکترونيکي ناشي مي شود،  پيش بيني مي کند. به گفته او :

»رشد سريع منابع به شکل الکترونيکي ، ممكن است از ارج و قرب کتابخانه ها بكاهد اما تا حد زيادي بر قدر و منزلت کتابداران خواهد افزود. حجم عظيم و تنوع منابع الکترونيک موجود ، اطمينان خاطر مي دهد که در آينده نياز بســياري به متخصصـان اطلاع رسـاني ماهر وجودخواهدداشت.«

اثر اينترنت بر روي کتابخانه ها در سراسر جهان ناگهاني بوده است. در طول چند سال ، صدهاپايگاه داده و فهرست کتابخانه‌اي براي استفاده افرادي که داراي يک کامپيوتر، مودم يا يک نقطه دسترسي به شبکه هستند، تهيه شده و انقلابي صورت گرفته که تاثيرعظيمي بر كاربرد اينترنت در کتابخانه ها داشته است. اغلب کتابخانه هاي جهان در يک يا دو دهه اخير به يک رابط داخلي مجهز شده‌اند که با استفاده از آن، کاربران مي توانند به جست و جوي فهرست ساير کتابخانه ها پرداخته و اطلاعات موجود در آنها را به كامپيوتر خود منتقل کنند.

اينترنت بر فعــاليت‌هاي مختلف کتابخـانه ها، مانند مجموعه سـازي، فهرسـت نويسي ، طبقه بندي و خدمات اطلاع رساني تاًثير زيادي گذاشته است و ميزان وكيفيت اين تاثير به نحوي  بوده است که ماهيت کار کتابخانه ها، و به دنبال آن تخصص هاي مورد نياز كاركنان نيز دستخوش تغيير شده است .

قابليت اينترنت در پشتيباني فعاليتهاي مجموعه سازي مواد متعـارف کتابخـانه اي بسـيار محســـوس است و علاوه بر آن ، شـرايط مناسـبي را براي مجموعه سازي فراهم كرده و وابستگي کامل کتابخانه ها به مجموعه هاي اختصاصي را از ميان برداشته و امکانات زيادي را براي اشتراک منابع بوجود آورده است. منابع  کتابخانه اي در حال تبديل شدن از صورت چاپي به منابع الکترونيک هستند.

 

دسترسي به منابع الکترونيک و منابع چاپي کاملاً متفاوت است از اين رو ضروري است کتابداران جايگاه‌هاي اطلاعات يا محل هايي که آثار مورد نياز کتابخانه را بصورت الکترونيک نگهداري مي نمایند را شناسـایی كنند و بدانند‌ چگونه مي توان از اين اطلاعات الکترونيک استفاده کرد. ابزارهاي انتخاب نيز دستخوش تغيير شده اند. پايگاه هاي اطلاعاتي به عنوان مهمترين ابزارهاي انتخاب کتاب و نشـريات ادواري، در اينترنت، يا بصورت لوح (CD)قــابل دســترسي هسـتند. کتابداراني که وظيفه مجموعه ساز ي در کتابخانه هاي آينده را برعهده خواهند داشت، بايد بتوانند ازاين امکانات و ابزارهاي اينترنتي به خوبي استفاده کنند.

در مقابل‌نظريه اي که کتابداري را حرفه اي در حال اضمحلال مي پندارد،  نظريه ديگري وجود دارد که بر نقش واسطه اي کتابداران تاکيد مي ورزد و اين طور تلقي مي کند که کتابداران به عنوان واسطه‌هايي ميان منابع اطلاع رساني و کاربران به کار خود ادامه خواهند داد.

بر اساس نظر لنکستر:

» در شبکه هاي انتقال اطلاعات يکپارچه آتي، کتابداران ارزشمندترين منابع انساني شبکه خواهند بود. معلومات زياد و اطلاع آنها از جزئيات محتواي شبکه و توان آنان در بکارگيري فنون بازيابي که حداکثر  اطلاعات را از شبکه استخراج خواهد کرد، نياز و تقاضاي گسترده اي نسبت به خدمات تخصصي آنان خواهد آفريد«

چنانچه کتابداران بخواهند به عنوان واسط اطلاعاتي بين کاربران و منابع اطلاع رساني در محيطي الکترونيک مانند اينترنت ايفاي نقش کنند، به مهارت‌هاي خاصي نياز دارند. اين مهارت ها را می توان در 7 سطح:

1- شناخت خدمات و منابع اطلاع رسانی ،

2- درک ساختار اطلاعات ،

3- تجزيه و تحليل نياز به اطلاعات ،

4- بازيابی اطلاعات ،

5- ارزيابی اطلاعات ،

6- مديريت اطلاعـات

 7- کمک به ذخيره دانش

رده بندی کرد.

در پی شناخت‌نيازها و منابع اينترنتی ، نوبت به بازيابی اطلاعات می رسد. کتابداران و کاربران بايد شيوه های بازيابی اطلاعات اينترنتي را بياموزند.  يك راه ياد گيري ، آموزش از طريق خود اينترنت است ، در برنامه های آموزشی می توان علاوه بر آشـنائی با ســـاختار منابع و روش‌هــای بازيابی ، به معرفی خود اينترنت و نحوه بهره گيری از آن نيز پرداخت . کتابداران متخصص که با اصول سازماندهی منابع آشنايی دارند،  به سرعت می توانند  نحوه بازيابی اطلاعات از منابع مختلف را فرا گرفته و به کاربران آموزش دهند.

گذشت زمان ثابت کرده است  بر خلاف اين نظر که با حضور رايانه ها و اينترنت ، کتابها بی مصرف می شوند و دنيای پيشرفته نيازي به كتاب ندارد ،  اين رسـانه نه تنها امکان دسـترسی سـريعتر و سـاده تر را به کتاب‌ها و کتابخانه ها به وجود آورده ، بلکه خود موضوع بحث هزاران کتاب و نشريه جديد شده است.

اينترنت علی رغم امتيازات فراوان به دلايل زير تاکنون نتوانسته جانشين کتابخانه ها شود:

 

¨  جستجو در وب به منزله جستجوی سوزن در انبار کاه است. اينترنت همانند يک کتابخانه بزرگ سازماندهی نشده است. هنگام استفاده از اينترنت هر چند از موتورهای پيشرفته جستجو همچون HotBot ، Lycos ، Dogpile ، Infoseek و ... هم استفاده کنيم باز هم قادر به جستجوی همه وب نيستيم. سايت ها اغلب وعده جستجوی جامع را می دهند اما نمی توانند به اين وعده وفا کنند. علاوه بر اين ، آنچه آنها مي يابند گاه نه تنها روزانه و هفتگی بلکه ماهانه نيز روزآمد نمی شود.

 

¨  در اينترنت کنترل کيفيت وجود ندارد. اين درست است که ما به اينترنت نياز داريم اما در اينترنت علاوه بر اطلاعات علمی ، پزشکی و تاريخی(در صورت صحت) ،اطلاعـات غـير معتـبـر نيز وجـود دارد . در حـالی‌کــه درکتابخانه ها منابع بي ارزش ،به ندرت مجموعه سازی می شوند.

 ¨  مشکلات خوانندگان کتاب های الکترونيکی را نبايد از یاد برد.مطالعه کتاب های الکترونيکی برای مدت بيش از يک ربع ساعت عوارضی دارد که کمترين آن خستگی چشم  است.

 

¨  اينترنت رسانه ای فراگير است ، اما کتاب رسانه ای قابل حمل است.  تحقيقات درباره خريد كتاب هاي الكترونيكي نشان داده است که بيش از 80 درصد افراد ، خريد کتاب کاغذی از طريق اينترنت را به مطالعه آن بر روی وب ترجيح مي دهند .

 

¨  آيا در شرايط حاضر، دانشگاهی بدون کتابخانه وجود دارد؟ خير، دانشگاه جديد ايالت مونتری کاليفرنيا چند سال پيش بدون داشتن ساختمان کتابخانه افتتاح شد ،  اما اين دانشـگاه در طول 2 سال گذشـته مجبور به خريد ده ها هزار عنوان کتاب شد، زيرا با کمال شگفتی نتوانست آنچه را می خواست بر روی اينترنت بيابد.

 

کتابخانه ها مظهر  فرهنگ و نماد کليت دانش هستند. اگر آنها را منسوخ کنيم حکم مرگ فرهنگ جمعی و  ملی خود  را امضاء كرده ايم .

 اينترنت شگفت آور است ، اما ادعای جمعی که معتقدند اينترنت سبب مهجور شدن کتابخانه ها می شود همان قدر عجيب مي نمايد كه گفته شود وجود کفش، ما را از داشتن پا بي نياز مي كند .

 

فهرست منابع

1- لنکستر،ف ، ويلفرد. کتابخانه ها و کتابداران در عصر الکترونيک. ترجمه اسداله آزاد. مشهد ، آستان قدس ، 1366،  218

2-  حياتی ، زهير . کتابدارن در چالش با فناوريهای اطلاعاتی ، رهيافت ، شماره بيست و پنجم-پاييز 1380 ، 179-193

3- حافظيان رضوی ، کاظم . کتاب و کتابخانه در عصر رايانه ؛ با کتاب زندگی کنيم يا با ماشين؟ پيام کتابخانه ، سال هشتم-شماره دوم، 19-20

4- غياثی ، حميدرضا . کتابخانه مجازی . کتاب ماه کليات ، اسفند 1377

5- هرينگ ، مارک . ده دليل بر اينکه اينترنت جانشين کتابخانه نمی شود . ترجمه سيمين نيازی. فصلنامه کتاب

6- داولين ، کنت ای . مسائل حاصل از ارائه خدمات کتابخانه ای چندزبانه و چند خطی راهی بسوی کتابخانه دهکده جهانی ، ترجمه نرگس نشاط ، پيام کتابخانه ، سال نهم-شماره چهارم، 22- 23

بالای صفحه

کتابخانه دیجیتال                                                                    

تهيه كنندگان : ليلا افتخاريان-  محمد قاسمپور

کتابخانه ها، همواره در راه گسترش علم و تحقیقات، و نیز در مسیر آموزش ، نقشی انکارناپذیر ایفا کرده اند، به طوری که در نظام های آموزشی، کتابخانه، مدرس و دانشجو را در کنار هم سه راس مثلث آموزش معرفی مي كنند.
حجم انبوه اطلاعات و انتشارات و به تبع آن کمبود فضای کتابخانه ها و مراکز اسناد ، همچنین نقش رایانه در صنعت نشر سبب بروز انقلابی در این صنعت شده است .
کتابداران، اطلاع رسانان و متخصصان فن آوری اطلاعات و دیگر تجهیزات چاپ و تکثیر به فکر کوچک کردن محمل های اطلاعاتی افتاده‌اند. حاصل این حرکت تولید میکروفیلم ها، میکروفیش ها و حتی میکروفیلم های رایانه ای و در نهایت لوح های فشرده نوری بوده است، تا علاوه بر صرفه جویی در فضا، حجم زيادي از اطلاعات در کمترین زمان ممکن در اختیار استفاده کنندگان قرار گیرد.
با ورود به قرن بیست و یکم در انتظار دنیایی هستیم که رهبری آن را اطلاعات بر عهده دارد. در این روند ،ضرورت نگرشی تازه به افق های آینده و حرکت های جهانی ایجاب می کند که شناختی آگاهانه و واقع بینانه از اطلاعات و روند فراهم آوری ، ساماندهی و کاربرد آن داشته باشیم. در هزاره سوم اطلاعات به عنوان رکن اصلی قدرت، مطرح است همچنین در دنیای کنونی ، اطلاعات به عنوان خمیر مایه توسعه در جامعه ایفای نقش می کند. ما چه بخواهیم و چه نخواهیم پا در عصر اطلاعات گذاشته ایم ، به تبع آن عملا کتابخانه ها نیز در فضایی جدید گام گذاشته اند.
پیشــرفت هــایی که در ســال هـای اخــیر در زمـینه فن‌آوری اطلاعات شامل نرم افزارهای کتابخانه و بانک‌های اطلاعاتی مخابرات و ارتباطات راه دور مانند ارتباطات ماهواره ای اینترنت، اینترانت و به وجود آمدن امکانات ارسـال اطــلاعات مانند اســتفاده از پســت الکترونیکی و تصویری و حتی‌دريافت اطلاعات از طریق وب ســایت ها به وقوع پیوسته است ، بهبودی اساسی در زمینه دسترسي به این مواد را ايجادکرده است و رشـد فزاینده ای داشته اند.

 

تعريف کتابخانه دیجیتال:
کتابخانه دیجیتالی عبارت است از مجموعه ای سازمان يافته از اطلاعات همراه با خدمات مربوطه که در آن اطلاعات در قالب های دیجیتالی ذخیره گردیده و از طریق شبکه قابل دسترسی است. کتابخانه دیجیتالی ، مجموعه های گوناگونی از اطلاعات را برای استفاده کاربران در بردارند، این کتابخانه ها از نظر اندازه از کوچک تا عظیم گسترش دارند. آنها قادر به استفاده از هر نوع وسیله رایانه ای و هر نوع نرم افزار مناسب هستند.

دلیل ایجاد کتابخانه های دیجیتال:
مهمترین دلیل ایجاد کتابخانه های دیجیتالی فراهم نمودن شرایطی است تا ارائه اطلاعات بهتر از گذشته امکان پذیر باشد. این کتابخانه ها ، موسسات یا سازمانهایی هستند که منابع مختلف شامل منابع انسانی و تجهیزات مورد نیاز برای ارائه خدمات کتابخانه ای مثل فهرست نویسی ، رده بندی ، اطلاع رسانی ، روابط بین کتابخانه ای ، مواد آموزشی ، منابع کتابخانه ای و دیگر خدمات را با استفاده از شبکه های پرسرعت مهیا می سازند.
ویژگی‌های کتابخانه های دیجیتال :
درکتابخانه‌های دیجیتال، علاوه بر اطلاعات کتابشناختی، امکان دسترسی به متن کامل بسیاری از منابع اطلاعاتی نیز وجود دارد و معمولاً محل نگهداری منابع اطلاعاتی نیز برای کاربران ناشناخته است ، به عبارت دیگر این کتابخانه ها علاوه بر یکپارچه سازی عملیات کتابخانه و خودکارسازی آن ، محل نگهداری منابع را نیز یکپارچه ساخته اند و کاربران برای مطالعه منبع مورد نیاز، نیازی به مراجعه به محل‌های گوناگون ندارند.
دراین‌کتابخانه‌ها ، اطلاعات و منابع به صورت الکترونیکی ذخیره می شود. بنابراین باید در مورد کیفیت، صـحت، دقت و نیز رعايت قوانین ( قانون کپی رایت یا حق مولف) کمال دقت را داشت. هزینه های دسـترسی به منابع باید متعارف و قابل کنترل باشد.

تجهیزات و امکانات این کتابخانه ها ، پیشرفته و پیچیده هستند و خصوصاً روش های استفاده از رایانه و شبکه های محلی یا اینترنت برای جسـت و جوهای کامل و قدرتمنــد
تا حدی پیچیده است. لذا کتابخانه ها باید راه هایی برای کمک به کاربران برای استفاده از این امکانات در نظر بگیرند. در این کتابخانه ها برخی کاربران مجاز می توانند بعضی منابع و مطالب را تغییر دهند ، مطالبی به آنها بیفزایند یا بخش هایی از آنها را حذف کنند ، دستیابی به منابع باید به وسـیله رمز عبور یا کد شناسایی محافظت شود ، تا حقوق و قوانین خصوصا قانون حق مولف برای نویسندگان و پدیدآورندگان آثار محفوظ بماند.
کاربران می توانند با استفاده از شبکه های محلی یا منطقه ای (LAN/WAN ) و یا شبکه جهاني (internet ) به کتابخانه دسترسی پیدا کنند.
این کتابخانه ها در واقع چهره دیجیتال و الکترونیکی کتابخانه سنتی هستند و دیدی کلی از همه اطلاعات موجود در کتابخانه ، بدون در نظر گرفتن نوع یا فرمت آنها در اختیار کاربر قرار می دهند. این کتابخانه ها نه تنها به کتابداران مجرب و ماهر نیاز دارند ، بلکه به خدمات متخصصان رایانه و شبــکه نیز محتــاج هستنـد و در آنـهاميزان ارتباط مستقیم یا رو در رو میان کتابدار و کاربر نهایی بسياركم است.استفاده از کتابخانه دیجیتال به رایانه ای نیاز دارد که به اینترنت متــصل باشـد. این کتابخانه اطلاعـات را به میــز کاربر ، چه در اداره چه در خانه می آورد. با یک کتابخانه دیجیتالی رومیزی، خواننده هرگز نیازی به رفتن به ساختمان کتابخانه ندارد . هر جا که رایانه شخصی با یک اتصال شبکه ای وجود داشته باشد کتابخانه دیجیتالی وجود خواهد داشت .

درب های کتابخانه های دیجیتالی هرگز بسته نمی شود .

در مطالعه ای که اخیرا در انگلستان انجام شدنشان داده شده است نیمی از استفاده هایی که از مجموعه های کتابخانه های دیجیتالی می شود در ساعت های تعطيلي ساختمان كتابخانه ها است . در كتابخانه هاي ديجيتال مواد هرگز به حساب مراجعين دیگر گذاشته نمی شوند ، یا به اشتباه قفسه گذاری یا سرقت نمی شوند. استفاده از مجموعه ها در دفتر یا کتابخانه ای در آن سوی دنیا به آسانی استفاده از منابع در محل کتابخانه است .
این بدین معنی نیست که کتابخانه های دیجیتالی کامل هســتند. نظام های رایانه ای می توانند مختل شوند و شبکه ها ممکن است کند یا غیر قابل اعتماد باشند. اما ، در مقایسه با کتابخانه های سنتی ، احتمال وجود اطلاعات در زمان و مکانی که کاربر آن را می طلبد زیاد است. .
گرچه کتابخـانه هـای دیجیتالی از شــبکه ها اســتفاده می‌کنند، مطلوبیت آنها با توسعه رایانه های قابل حملLaptop افزایش یافته است . کاربر با اتصال یک Laptopبه شبکه ، منابع کتابخانه دیجیتالی اینترنتي را در رایانه ذخیره می کند. زمانی که کاربر اتصال رایانه را قطع می کند ، نسخه های منابع کتابخانه ای انتخاب شده را می تواند برای استفاده شخصی نگه دارد. در سالهای اخیر قدرت Laptopها افزایش یافته است ، کیفیت صفحات آنها بی اندازه بهبود یافته و قیمت آنها مدام کاهش داشته است.

امروزه کتابخانه های دیجیتالی گران هستند اما قیمت کتابخانه های دیجیــتال به ســرعت کاهــش می یابـــد چون قيمــت فن آوری ها در حال کاهش است ، کتابخانه های دیجیتالی به صورت ثابت ارزان تر می شوند ، به خصوص، هــزینه های توزیع و ذخیره اطلاعات دیجیتالی کاهش می یابد.

مشکلات ایجاد کتابخانه های دیجیتال:
معماری ساختارهای فنی: برای آماده سازی مواد و منابع دیجیتال ، کتابخانه ها باید معماری خود را اصلاح کنند و ارتقاء بخشند .
ایجاد مجموعه های دیجیتال: از قبیل تبدیل نسخه های چاپی منابع به شکل ديجيتالي ، سرمایه گذاری و تهیه منابع مالی مورد نیاز برای رفع کمبود نیروهای متخصص و حرفه ای .
کنترل و بررسی :مجموعه ها قبل از تبدیل آنها به شکل ديجيتالي بايستي كنترل و بررسي گردند.
حق مولف : بزرگترین مشکل بر سر راه کتابخانه های دیجیتال است.
با این حال، به نظر می رسد که در بلند مدت ، مانعی برای کتابخانه های دیجیتالی و نشر الکترونیکی وجود ندارد. چالش های فنی ، اقتصادی ، اجتماعی و قانونی محدود کننده اند ، اما برای همیشه مقهور خواهند شد. نمی توان به طور دقیق مطمئن بود که کتابخانه های دیجیتالی به چه شکل درخواهند آمد ، اما روشن است که آنها پابرجا خواهند ماند.



فهرست منابع :

 
1- آرمز،ویلیام. کتابخانه های دیجیتال، نشر کتابدار،1380، صفحات 4- 21
2- اسفندیاری،حسین. کتابخانه ها، فن آوری و مردم، کاما، سال دوم، شماره یازدهم، دی 1380، صفحه 17
3- طاهری،طاهره.کتابخانه ملی: دیجیتالی یا سنتی، فصلنامه کتاب،دوره سیزدهم، شماره چهارم، زمستان 1381، صفحات 124 - 131
4- محسنی،حمید.یکپارچه سازی خدمات اطلاع رسانی‌در کتابخانه های خودکار و دیجیتال: رهاورد فناوری اطلاعات و ارتباطات،نشر کتابدار، مجله کتابدار.
 

بالای صفحه